Cztery polskie transformacje systemowe
Couple of facts from memo of a labour emigrant 2005 - 2007
Alienacje i próby ich przezwyciężenia w twórczości Stanisława Brzozowskiego.
Flâneurie istota zjawiska i transformacje
Chemia 1994/2000
Ulica jedokierunkowa
dejnekap@poczta.onet.pl
http://www.dejneka.fp.pl/

Piotr Dejneka

Cztery polskie transformacje systemowe

Polska po raz kolejny przeżywa transformację systemową  a zarazem też tożsamościową.  Transformacja systemowa - to już nasz Polski narodowy określnik stanu ciągłej zmiany, której notabene ulęgają wszystkie społeczeństwa nowoczesne. Odkąd w połowie wieku XIX Jacob Burckchardt i Gustaw Klemm zaczęli postulować badanie społeczeństw i ich kultur w kontekstach uwarunkowań czasu historycznego oraz epoki z ich wyznacznikami, stało się oczywiste, że społeczne całości ewoluują w czasie a więc podlegają one stałej transformacji i raczej nie można ich opisywać w formie statycznej[1].

Pierwszą nowoczesną falę transformacji systemowej społeczeństwo Polskie przeżyło , gdy po 123 latach  niewoli podniosło się z upadku i trzeba było w sposób szybki, sprawny i zorganizowany stworzyć od podstaw  i zorganizować nowoczesne Państwo, które pod względem cywilizacyjnym nie odbiegało by od pozostałych państw nowoczesnej Europy. Po raz pierwszy wtedy w swojej nowoczesnej historii wspólnota narodowa, której trwanie i tożsamość oparta była na wspólnej przeszłości historycznej Polski obojga narodów i z płynącego stąd etosu tożsamościowego musiało przekształcić się wspólnotę państwową ze wszystkimi tego konsekwencjami. Tak to o ile w tym wypadku nie nadużywam terminologii zaproponowanej nam przez Ferdynanda Toniesa wspólnota narodowa, bo w tym wypadku pomimo rozszerzonego jej charakteru o takiej można mówić została przekształcona w formę stowarzyszenia,  jakim było Państwo z jego instytucjami. Tożsamość nowego Państwa Polskiego kształtowała się nie bez wielkich trudności.  Państwo to musiało uporać się z szeregiem wyzwan zewnętrznych. Przede wszystkim pojawil sie problem chęci niwelacji ustaleń traktatu wersalskiego przez młode Państwo Rosyjskie, czego konsekwencja była wojna Polsko – Rosyjska. Kolejny problem, który należy wspomnieć to płynność granic i konieczność ich definitywnego ustanowienia w wyniku referendow lub mniej lub bardziej arbitralnie ustalonych podzialow administracyjnych urzednikow wersalskich, tak jak na przyklad w wypadku Śląska Cieszyńskiego. Wewnętrznie młode państwo musiało zwalczyć skutki zacofania ekonomicznego i nierównomiernego rozwoju regionów byłych trzech zaborów. Musiało również zmierzyć się z problemami mniejszości narodowych i etnicznych i na nowo określić swoją tożsamość. Nie, jak w przeszłości jako abstrakcyjny byt „wspólnota” ideologiczna  podtrzymywany w świadomości narodu  przez twórców kultury i ideologów, ale żywe Państwo tworzone przez aparat administracyjny, prawo, aparat przymusu tj: więziennictwo policję, wojsko ect. Jego dalszy rozwój wzbudza wiele kontrowersji i uwag krytycznych, jakkolwiek jest to temat dla historyka i pozostawmy go na uboczu. Trzeba tylko zaznaczyć, iż te największe kontrowersje dotyczyły, transformacji systemu demokracji parlamentarnej w system proto -wodzowski z pewnymi elementami państwa policyjnego(Kartuza), braku rownych szans uczestnictwa w życiu politycznym mniejszości etnicznych i narodowych oraz zacofania i opornej modernizacji polskiego rolnictwa. Niemniej jednak dwudziestolecie międzywojenne to także okres bujnego rozkwitu polskiego przemysłu, inżynierii, nauki i kultury. Nowe Państwo Polskie odtworzyło swoją tożsamość narodową i chlubiło się swoim „powrotem do Europy” na pelnoprawnych już prawach. Powrotu do Europy, której częścią integralną zawsze było.

Druga wielka nowoczesna transformacja dotknęła Państwo Polskie w wyniku rozstrzygnięć drugiej wojny światowej i jako jej konsekwencji powstania porządku jałtańskiego. Skutkiem tych zawirowań historycznych Polska straciła swą niepodległość, dostając się powtórnie, po 26 latach w sferę wpływów rosyjskich. Oczywiście przyczyny i w pewnej mierze skutki drugiej wojny światowej można po części interpretować w kategoriach politycznych wysiłków byłych państw zaborczych Rosji i Niemiec przywrócenia 1 porządku wersalskiego(1815), na skutek zbyt słabego jeszcze  ukonstytuowania się 2 porządku(1919). Nie przypadkowo linią podziału stref wpływów układu Ribentrop Mołoltow była linia rzeki Bóg. Nawiązywała ona w nowej sytuacji politycznej do starego podziału wpływów przecinających granice dawnego Królestwa Kongresowego. W nowej konfiguracji wielki wygrany II wojny światowej – Rosja, narzucił powtórnie w formie jeszcze bardziej rozszerzonej swoje strefy wpływów Państwu Polskiemu.

W istocie jednak w przypadku Polski, ale także w przypadku innych państw satelickich próby te w sposób niezamierzony mimo pewnych analogii do sytuacji wcześniejszej stworzyły nowy układ sił i konieczność nowego konstruowania tożsamości narodowych, a także transformacji systemowych. Polska „wspierana” w swoich wysiłkach przez „głównego sojusznika” była zmuszona wyrzec się swojej tożsamości i budować narzucony z zewnątrz system biurokratyczno - autorytarny, którego głównym marzeniem w sferze ideologicznej było zniesienie konkurencji i systemu gospodarki rynkowej. Nowa tożsamość „tożsamość satelicka” jako system narzucony z zewnątrz pod presją „wielkiego sojusznika” nie mógł się przyjąć bez oporu społeczeństwa.

Transformacja systemowa, która w wyniku opisanych pokrótce przemian nastąpiła była transformacją schizoidalną. Używam tego sformułowania nie bez przyczyny. Osobniki cierpiące na zaburzenia schizoidalne wykazują syndrom zaburzenia spójności tożsamościowej i wybudowania kilku odrębnych etosów życiowych, które zaczynają funkcjonować jako byty niezależne, nie pozwalając ostatecznie jednostce na normalne funkcjonowanie społeczne. Dzieje się to na skutek sprzeczności i dysonansu poznawczego, jaki te niezsynchronizowane ze sobą aspekty osobowości powodują. Nie wykształca się tutaj bowiem nadrzędny system spójności tożsamościowej pozwalający tym wszystkim elementom na wspólną, bezkonfliktową integrację, tworzącą spójną tożsamość i świadomość osobniczą[2].

Tak też było z drugą nowoczesną transformacją społeczeństwa polskiego, która narzucona z zewnątrz w sferze realizacyjnej wywołała sprzeczne z sobą efekty tworząc to, co wyżej nazwałem transformacją schizoidalną. Z jednej strony nowe Państwo wprowadziło powszechną bezpłatną służbę zdrowia,  zagwarantowało także w konstytucji bezpłatne szkolnictwo do poziomu akademickiego, wprowadziło elektryfikację całego kraju, jak również wybudowało system infrastruktury drogowej, który w sposób zadawalający zadawalał potrzeby rozwojowe Państwa. Z drugiej strony wprowadziło do życia prywatnego aparat przymusu w formie wzmożonej represji. Państwo surowo karało obywateli za odstępstwa od politycznej poprawności, które jak wiemy we wczesnej fazie poparte były morderstwami politycznymi i czestokroc długoletnimi wyrokami więzienia. W formie łagodniejszej różnego rodzaju represjami np brakiem możliwości zatrudnienia, lub zatrudnienia niezgodnego z profilem zawodowym jednostki. Nowe państwo wprowadziło również cenzurę i wszelkimi możliwymi środkami indoktrynację światopoglądowo - polityczną. Nawiązując także do niechlubnych tradycji Drugiej Rzeczpospolitej wprowadziło dyskryminację polityczną związków wyznaniowych, przy czym głównym wrogiem nowego państwa był kościół katolicki jako siła zdolna mobilizować ducha narodu i kształtować opozycyjną do obowiązującej hierarchię wartości  i tożsamość narodową[3]. Represjonowany naród nauczył się żyć w nowym systemie wprowadzając do funkcjonowania podwójną tożsamość tą rodzinno przyjacielską i tą narodową. Wydaje się, że jednym z powodów tego, co Stefan Nowak opisuje jako próżnię aksjologiczna, kiedy bada postawy tożsamościowe Polaków w tamtych czasach mógł być fakt konieczności zniesienia tożsamości regionalnej(etno) silnej na ziemiach polskich przed druga wojną światową, na rzecz zastąpienia tejże przez podwójną aksjologicznie tożsamość narodową[4]. Tożsamość ta, którą nazwałem tożsamością schizoidalną mogła być wytworem konieczności umiejętnego radzenia sobie ze sprzecznościami nowego systemu. Trzydziestomilionowy naród, który  po 1945 roku w dziewięćdziesięciu kilku procentach składał się z katolików, musiał poradzić sobie z  efektami drugiej transformacji w taki oto sposób, iż stworzył sobie identyfikację pozorną na użytek zewnętrzny z systemem wartości PRLu natomiast na potrzeby wewnętrzne tą bardziej utożsamianą z narodową tożsamością romantyków gdzie naród był kultywowany i czczony w sferze wartości wewnętrznych, rodzinnych. To stąd można było zapisać się do partii, bo było łatwiej żyć, ale z drugiej strony chwalić się, iż przodkowie walczyli w powstaniu styczniowym lub o odzyskanie niepodległości w Legionach i powiesić w domu portret „dziadka Jozefa”. O tym, że samemu walczyło się w AK, lub w powstaniu warszawskim raczej nie należało się wypowiadać. Podsumowując powyższe można założyć, że nieoficjalny kanon kultury był przechowywany na poziomie rodzinnym, gdy ten oficjalny na poziomie narodowym tu jak już zauważyliśmy identyfikowanym z wartościami PRlu.

W roku 1989 w wyniku ustaleń okrągłego stołu, na skutek wrzeń lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych a także w rezultacie sprzeczności wewnętrznych, które system generował komunizm ostatecznie upadł. Początkowo w Polsce a następnie w całej Europie. Konsekwencją tego było to, iż Państwo Polskie odzyskało pełną suwerenność i samodzielność na arenie międzynarodowej. To z kolei spowodowało konieczność następnej transformacji systemowej i konieczność budowania na nowo swojej tożsamości. Nowe państwo skoncentrowało się przede wszystkim na budowie stałego i stabilnego systemu demokracji parlamentarnej, gdzie stabilnym systemem regulacyjnym do czasów ostatnich był balans polityczny pomiędzy wpływami elit postsolidarnościowych i poststkomunistycznych. Nowe Państwo nawiązując do tradycji przedwojennych przywróciło urząd prezydenta i instytucję senatu, zniesione przez poprzednią władzę. Nawiązując do dwudziestolecia międzywojennego wprowadziło w systemie edukacyjnym nieco archaiczną instytucję gimnazjum, a w gospodarce doprowadziło do reform liberalnych i „restrukturyzacjii przemysłu” tj przekierowania ekonomii na system wolnorynkowy.

Dla nowego państwa słowo transformacja systemowa stało się słowem tak ważnym jak w systemie poprzednim państwo socjalistyczne. Nowe państwo musiało zachłysnąć się swoją wolnością, w sferze mentalnej sukces osobisty stał się wyznacznikiem prestiżu i pozycji w nowym państwie. Zwłaszcza ze jak zauważa Domański „ W Polsce orientacje na sukces przez kilkadziesiąt lat nie mogły się rozwinąć. Teraz mogą, w miarę jak zasady kapitalistycznego kontraktu przenikają do codziennych doświadczeń[5]” Konieczność strukturacji wydaje się nieodłącznym elementem systemów społecznych, i chociaż w czasach nam współczesnych obserwuje się daleko idące odchodzenie od systemu klasowego[6] i zastąpienia go systemem świadomie budowanego konglomeratu mikrotożsamości, to jednak w społeczeństwie Polskim potrzeba budowy tradycjonalistycznej hierarchii klasowej jest silnie zaakcentowana. Niewątpliwie, ważnym jest w tym wypadku dążność klas wyższych i wyższych - średnich społeczeństwa polskiego do nawiązywania do reguł mentalności społeczeństw europejskich. Także chęć nawiązania do reguł społecznie akceptowanego rozwarstwienia społecznego zwalczanego z oczywistych względów w poprzednim systemie. Stąd być może obserwowana w Polsce noworyszowska z natury rzeczy konieczność ostentacyjnego pokazania wyznaczników tego statusu. Przykładem tego może być ostatnio obserwowana w kręgach tych klas moda na samochody terenowe. Dla naszych rozważań nazwę je za nazewnictwem potocznym Jeepami. Z jednej strony moda ta pokazuje chęć do pokazywania symbolicznych oznak prestiżu i dominacji w sferze symbolicznej. Wielki mocny, drogi samochód, który zdecydowanie się, wyróżnia, daje prowadzącemu go poczucie bezpieczeństwa i siłę. Jest też symbolicznym odzwierciedleniem agresywnej dominacji. Można też widzieć tu pewnego rodzaju archetyp i chęć - wypaczoną już znacznie jednak - nawiązania do etosu szlachecko - rycerskiego. – Rycerz - szlachcic na koniu, w ozdobnej lub wojennej zbroi pokazywał swój prestiż i siłę a także reprezentował pewien etyczny wzór postępowania - etos[7]. Tak też stara się czynić współczesny polski posiadacz Jeepa. Próbuje on nawiązać do etosu rycerza na koniu z jego prestiżem, siłą i widoczną tu relacją dominacji. Chce on także nawiązać i to być może bardziej jest tu widoczne do pewnego etosu self made mana, współczesnego człowieka sukcesu, który w wyniku transformacji systemowej odniósł sukces życiowy stając się – moglibyśmy tu chyba powiedzieć - polskim współczesnym odzwierciedleniem Beniamina Franklina. Niemniej jednak Jeeep jest także znakiem pewnej wsteczności świadomości społecznej polskiej klasy średniej. Nie ma w tym noworyszowskim ostentatyźmie ukrytego uroku burżuazji. Jest on ukryty raczej w urokach małego Volvo s60 lub s90.  W świadomości Europejczyka Jeep to Guzzler – określenie to stosuje się do pojazdów o bardzo dużym zużyciu benzyny i szkodliwości dla środowiska a to ze względu na bardzo duże emisje gazów cieplarnianych. Samochody takie ze względu na coraz istotniejsze znaczenie strategii przeciwdziałania skutkom zmian klimatycznych od kilku lat obłożone są w Europie zachodniej bardzo dużymi podatkami i masowo wyprzedawane. Transport jest największym konsumentem energii a zarazem współtwórcą gazów cieplarnianych odpowiedzialnych za zmiany klimatyczne[8]. Jedną ze strategii minimalizacji impaktu klimatycznego sektora transportu jest zniechęcenie kupujących do ich nabywania poprzez wyżej opisany mechanizm podatkowy, jak też przez budowanie oddolnej świadomości konsumenckiej w tym zakresie np. poprzez zachęcanie do szerszego korzystania z środków komunikacji publicznej[9]. W Polsce te dwa wymienione aspekty nie są szerzej postrzegane społecznie jako ważkie a Jeepy są bardzo chętnie kupowane. W tym konkretnym wypadku jest to jednak raczej przejaw noworyszostwa i zapóźnienia świadomościowego niż rycerskości nowej tradycji i tożsamości polskich klas średnich. Jest to zapewne także niefortunny przejaw konieczności tworzenia na nowo zinstytucjonalizowanych form prestiżu w nowym ładzie społecznym. Jeep tak jak wcześniej w latach 90’ telefon komórkowy jest po prostu emblematem mającym pokazywać prestiż pozycyjny tj rozumiany tu jako synonim pozycji społecznej jednostki w społeczeństwie[10].

 

1 maja 2004 był dla Polski dniem wielkiego przełomu. Polska uzyskała status pełnoprawnego członka Unii Europejskiej, i choć podział w nazewnictwie w sposób symboliczny wciąż podkreśla różnice np 10 czy współcześnie 12 versus 15, nowa Europa versus stara, EU15 versus EU12 ect, to jednak dzień ten był niewątpliwie cezurą i rozpoczęciem nowego rozdziału w życiu Państwa Polskiego. Chciałoby się ogłosić śmierć transformacji systemowej, niemniej jednak raczej należałoby mówić i to bardzo głośno o transformacji nowej, także tej mentalnej. Osobiście uważamy, iż słowo Transformacja systemowa jest obecnie nadużywane w polskim dyskursie politycznym do wytłumaczenia wszelkich niedociągnięć realizacji w sferze polityczno gospodarczej, wyzwań stojących przed Państwem Polskim. Terminem tym usprawiedliwia się wszelkie niedociągnięcia, niepowodzenia realizacyjne, brak logiki postępowania, nepotyzm, nieumiejętność efektywnego wykorzystania funduszy strukturalnych i inne zarazy nękające po 20 latach samodzielnego bytu współczesne Państwo Polskie.

Wzór jest następujący: w sferze realizacjiNie koniecznie najkorzystniejszy skutek działania gospodarczego lub politycznegow sferze motywacji, bo Państwo jest w okresie transformacji systemowej.

Zauważmy, że Państwo to na starcie w roku 1989 odziedziczyło po swoim poprzedniku PRLu, w miarę dobrze rozbudowana infrastrukturę drogowo transportową, energetyczną, rozwinięte sieci aglomeracji miejskich, w pełni zmechanizowane rolnictwo i rozbudowany nowoczesny przemysł. Nie było ono jak jego poprzedniczka „Druga Rzeczpospolita” skazane na budowę całej infrastruktury i  zaplecza państwa od podstaw. Mimo to cały czas się transformuje systemowo podług wyżej opisanego schematu.

Jak już zostało wspomniane na wstępie dynamika społeczna sama w sobie jest faktem społecznym i powinna podlegać analizie i badaniom, co jest jednym ze statutowych działań współczesnej socjologii. Może było by lepiej gdyby ona już w tej chwili została ostatecznie domeną socjologów badających te dynamikę – złośliwie powiemy transformacje. Wracając do idei jednego z ojców założycieli współczesnej socjologii  Emila Durkhaima należało by powiedzieć za mistrzem że fakty społeczne należy badać jak rzeczy, a opisując poniżej pewne obserwacje płynące  z badań nad kształtowaniem się tożsamości europejskiej w odróżnieniu od nieco odautorskimi emocjami tracącej części 1 i wstępu części drugiej spróbujemy poniżej przyjąć odpersonalizowany punkt widzenia zalecany przez mistrza jako propozycja analizy zgromadzonego materiału badawczego.

Akcesja Polski do struktur Europejskich stworzyła szereg wyzwań i szans dla Państwa Polskiego. Wyzwania to przede wszystkim dostosowanie struktur państwowych do wymogów narzuconych przez Brukselę. Tu przede wszystkim dostosowanie prawa polskiego do prawa unijnego, niwelacja zapóźnień rozwojowych Państwa Polskiego, wprowadzenie na szeroką skalę założeń społeczeństwa informacyjnego, rozbudowa i modernizacja już istniejącej infrastruktury drogowej oraz budowa nowej sieci nowoczesnych sieci komunikacyjno transportowych. To także konieczność opracowania spójnej strategii energetycznej wspólnej dla całej Europy, oraz mechanizmów pomocowych działających w sytuacjach kryzysu. Już dwukrotnie na przestrzeni ostatnich kilku lat, na skutek konfliktu negocjacyjnego związanego z parafowaniem umów na dostawy gazu pomiędzy Rosją a Ukrainą tj w roku 2006 i 2008 Rosja pomimo umów międzynarodowych na dostawę gazu do Unii Europejskiej wykorzystała swoją niewątpliwą pozycję niekwestionowanego potentata na rynku handlu surowcami energetycznymi zamykając lub poważnie ograniczając dostawy surowca do Europy Zachodniej. A że wydarzenia te skorelowały się w obydwu przypadkach ze srogą zimą – wstrzymanie dostaw gazu w obydwu przypadkach odbyło się w okresie świąteczno – noworocznym wzburzenie Europy na „nierzetelnego” partnera było tym większe.  Sytuacja ta wywołała pozytywną w swoich skutkach dyskusję nad koniecznością szybkiego opracowania i  wdrożenia w życie mechanizmów pomocowych w obrebie EU 27 w sytuacji podobnych  kryzysów w przyszłości.Także realizacja strategii nowego planowania ekonomicznego (Strategic Energy Review) powszechnie zwanej 20/20/20 lub 3X20 tj nowej strategii adaptacji do zmian klimatycznych i konieczności budowania strategii większej samowystarczalności Europy jako producenta energii w obliczu kurczenia się łatwo dostępnych źródeł kopalin oraz relatywnie wysokiego braku tych surowców w obrębie Unii Europejskiej niewątpliwie stanowi wyzwanie[11]. Kulturowo, pomimo niewątpliwego niekwestionowanego miejsca Polski we współczesnej Europie wyzwaniem jest wytworzenie się na terenie Państwa Polskiego szerszej tożsamości wspólnotowej w obrębie zjednoczonej Europy, w tym, nowego rodzaju tożsamości związanej z tym procesem. Jeżeli chodzi o zalety integracji to przede wszystkim związane są one z możliwościami, jakie daje wolna wymiana gospodarcza i intelektualna w obrębie Unii. Ponadto Bruksela w celu niwelacji różnic rozwoju cywilizacyjnego w poszczególnych regionach zjednoczonej Europy przeznaczyła znaczne środki finansowe na modernizację gospodarek obszarów Unii o najniższym wzroście gospodarczym. Obecnie Grecja, Hiszpania, Portugalia oraz 12 nowych państw członkowskich może ubiegać się o takie fundusze. W liczbie tych Państw Polska, ze względu na obszar, ale także na swoje zapóźnienia ma zaalokowane największe fundusze do wykorzystania i o ile poradzi sobie z ich „przerobieniem” może przezwyciężyć swoje zapóźnienie cywilizacyjne(głównie w sferze infrastruktury komunikacyjnej – nowoczesny system wysokiej jakości dróg autostrad oraz w sferze wykorzystania środków zaalokowanych na ochronę środowiska, ekologię i strategie umożliwiające wdrożenie projektu (20/20/20) tj Strategic Energy Review. Ponadto wytworzenie wspólnej tożsamości europejskiej jest mechanizmem integrującym cały projekt i gwarantem stabilności trwania i rozwoju Unii.

Kończąc chciałbym powiedzieć, iż potrzebna nam jest w Polsce czwarta transformacja systemowa, aczkolwiek mósi to być j zmiana mentalna – zmiana habitusu osobniczego, zmiana plastycznych predyspozycji mentalnych badanych umożliwiająca im przyjęcie nowego systemu wartości, który byłby nadbudowany na tożsamość dotychczasową. Pojęcie habitusu przyjmuję w rozumieniu Norberta Eliasa, wykorzystującego to pojecie dla zilustrowania procesu doprowadzającego do  istotnych zmian w obrębie cywilizacji zachodniej, umożliwiającej powstanie cywilizacji europejskiej w jej współczesnym znaczeniu tj Europy – Narodu[12]. Elias zasugerował mianowicie, iż procesy cywilizacyjne w obrębię cywilizacji zachodu wymusiły pewien mechanizm adaptacyjny do zachodzących zmian, którego istota polegała na  tym, iż przymus zewnętrzny narzucony jednostce na podstawie obyczaju lub legislacji został przekształcony na przestrzeni czasu w przymusy wewnętrzne tworząc nowe wartości cywilizacyjne a zewnętrzne warunki doprowadzające do ich powstania zacierają się tworząc nowe jakości[13].

 

Konstancin, Luty – marzec 2009

 

 



[1] Por [w:] Kłoskowska Antonina, Kultura Masowa. Krytyka i obrona, Państwowe Wydawnictwo Naukowe Warszawa 1980, s. 19-20.

[2] Szerzej poruszone przez Antoni Kępiński, Schizofrenia, Wydawnictwo Sagittarius, Krakow 1992, zwłaszcza: s 12 i następne.

[3] Swoją drogą, kościół katolicki jako ostoja pewnego tradycyjnego etosu Polaka odegrał w tych czasach niemałą rolę w podtrzymaniu nieoficjalnego kanonu kultury. Próby walki z kościołem katolickim wiązały się nawet z zabójstwami politycznymi. Najbardziej znanym przykładem jest zabójstwo kapelana Solidarności księdza Jerzego Popiełuszki przez urzędników służby bezpieczeństwa w roku 1984. Niemałą rolę w podtrzymaniu tego etosu miało również wybranie 16 października 1978, jako namiestnika kościoła Rzymsko – Katolickiego, Polaka Karola Wojtyły. To atmosfera powstała po jego pierwszej pielgrzymce do Polski w czerwcu 1979 współtworzyła przyjazny klimat do zawiązania Solidarności. Trzeba dodać, że miały one przede wszystkim charakter podtrzymania narodu na duchu 1979/1983/1987 a ich funkcje misyjne były niewspółmiernie mniej istotne.

 

[4] Szerzej poruszone przez: Stefan Nowak, Postawy, wartości i aspiracje społeczeństwa polskiego, [w:] Społeczeństwo polskie czasu kryzysu, Praca zbiorowa pod redakcją Stefana Nowaka, Wydawnictwo Wydziału Socjologii i Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2004, s.346-347.

[5] Domański Henryk, Prestiż, Fundacja na rzecz Nauki Polskiej, Wrocław 1999 s. 6-7 1999

[6] Por [w:] Giddens Anthony, Nowoczesność i Tożsamość. „Ja” i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, przeł. Alina Sulżycka, Wydawnictwo naukowe PWN Warszawa 2007, s. 285 – 313.

[7] Rozumienie etosu przyjmujemy za Marią Ossowską. Etos mianowicie jest przez nią przedstawiany jako wcielany w życie a więc realizowany na codzień w praktyce pewien wzór osobowy. Więcej patrz: Maria Ossowska Wzór obywatela w ustroju demokratycznym, [w:] Człowieku, moralności i nauce, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1983

[8] Por. [w:] http://ec.europa.eu/energy/strategies/2008/2008_11_ser2_en.htm, Second Strategic Energy Review, An EU Energy Security and Solidarity Action Plan, s. 6.

[9] Por [w:] http://www.gtp89.dial.pipex.com/chpt.htm, Intergovernmental Panel on Climate Change Climate Change 2007: The Psychical Science Basis, Working Group III Report "Mitigation of Climate Change", Chapter 5: Transport and its infrastructure, s.4-5, 27-29, 44-50.

 

[10] Por. [w:] Domański Henryk, Prestiż, Fundacja na rzecz Nauki Polskiej, Wrocław 1999 s. 37- 45

[11] Op cit, s. 8-22

[12] Por [w:] Norbert Elias Przemiany obyczajów cywilizacji zachodu, PIW Warszawa 1980 s. 7.

[13] Op cit s. 367 – 389


Cztery polskie transformacje systemowe
Couple of facts from memo of a labour emigrant 2005 - 2007
Alienacje i próby ich przezwyciężenia w twórczości Stanisława Brzozowskiego.
Flâneurie istota zjawiska i transformacje
Chemia 1994/2000
Ulica jedokierunkowa
dejnekap@poczta.onet.pl
http://www.dejneka.fp.pl/